ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਪੂਰੀ ਗਾਈਡ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ — 1469 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ। ਇਹ ਗਾਈਡ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦੌਰ-ਦਰ-ਦੌਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ — ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ — ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ।
ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
🪔 ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ 1469–1708
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਰੰਭ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 1469 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 1499 ਵਿੱਚ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, “ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” — ਭਾਵ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ, ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਨਮੋਲ ਅਸੂਲ ਸਿਖਾਏ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ (ਨਾਮ ਜਪਣਾ), ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ (ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ) ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ (ਵੰਡ ਛਕਣਾ)। 1539 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣੇ।
ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ (ਗੁਰਿਆਈ 1539–1552) ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ, ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ, ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ (1552–1574) ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ, ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਛਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ — ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਵੀ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਭੁੰਜੇ ਬੈਠਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੀ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ (1574–1581) ਨੇ 1570 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ, ਜੋ ਵਧ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਵੀ ਉਚਾਰੀਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ (ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ) ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ (1581–1606) ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਹੋਵੇ। 1604 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ — ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ — ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ।
1606 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ।
ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ: ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1606–1644) ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਇੱਕ ਮੀਰੀ (ਦੁਨਿਆਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ) ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੀਰੀ (ਰੂਹਾਨੀ ਤਾਕਤ) ਦੀ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੈਦ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ — ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ (1644–1661) ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਚਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਫੈਲਣ ਵੇਲੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1664 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ (1664–1675) ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਬਦਲਾਉਣ ਵਿਰੁੱਧ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਗਏ। 1675 ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ, ਭਾਵ ਭਾਰਤ ਦੀ ਢਾਲ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਿਰਫ਼ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।
🦅 ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ 1699–1708
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ
1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ — ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਜਲ ਨੂੰ ਦੋ-ਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਘੋਲਿਆ ਗਿਆ — ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ। ਪੰਜਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਬਣੇ: ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਤੋਂ ਉਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਣੇ।
ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਅਸੂਲ
ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ: ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰ) ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੌਰ (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ), ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਜਾਤ ਵਾਲੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਉਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਉਣ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ’ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ
ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਲੰਮੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਦਾਦੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਸਮੇਤ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
1705 ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ, ਭਾਵ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ, ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ — ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਾਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਤੋੜੇ ਗਏ ਵਾਅਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੀ।
ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ
1706 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। 1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਂਦੇੜ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ।
1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
🏕️ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ 1708–1799
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜੇ ਗਏ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। 1709 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਣਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ 1710 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸ ’ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸੀ।
ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੇਜੀਆਂ। 1715 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਭਰੇ ਸਾਲ
1716 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਇਨਾਮ ਰੱਖੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ (ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1748 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1757 ਵਿੱਚ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।
ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ
ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1746 ਵਿੱਚ, ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਨੇੜੇ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ।
ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ ਕੋਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਨ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰ ਲਿਆ।
ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ
ਸਿੱਖ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਭੰਗੀ, ਕਨ੍ਹਈਆ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲਾਂ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ, ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ’ਤੇ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਾਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ) ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਖੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
1765 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। 1783 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰੇ ਗਏ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੱਲ
ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਆਗੂ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1799 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ — ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ।
👑 ਸਿੱਖ ਰਾਜ 1799–1849
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ
1700ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। 13 ਨਵੰਬਰ 1780 ਨੂੰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੀ।
1799 ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਫ਼ਤਹਿ ਕੀਤਾ। 1801 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ, ਯਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਲਾਹੌਰ: ਇੱਕ ਨਿਆਂਪਸੰਦ ਅਤੇ ਦਰਿਆਦਿਲ ਦਰਬਾਰ
ਲਾਹੌਰ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਦੇ ਤਾਜ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ, ਯਾਨੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ, ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਹਿੰਦੂ ਸਨ। ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ’ਤੇ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲਗਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ।
ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਜੀਨ-ਫ਼੍ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ ਵਰਗੇ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸਨ, ਜੋ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਜ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ
ਜਦੋਂ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਝਗੜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਰਾਜ ਕੌਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਕਮ ਆਏ ਅਤੇ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਰ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1845–1846) ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1848–1849) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪਰ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਸਿਰਫ਼ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਪੰਨਾ ਪੜ੍ਹੋ।
🎖️ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ 1849–1947
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ, 1897
1849 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। 12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ, ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਸਿਪਾਹੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ’ਤੇ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸਿਗਨਲ ਚੌਕੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਲਗਭਗ 10,000 ਕਬਾਇਲੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੌਕੀ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿਪਾਹੀ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੇ 21 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਸੀ। ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦਿਵਸ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ
1800ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਆਪਣੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1873 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼, 1919
ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੇਜੀਨਲਡ ਡਾਇਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਭੀੜ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ
1900ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ — ਅਜਿਹੇ ਰਖਵਾਲੇ ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਸੌਂਪਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1920 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਬਣਾਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਕਾਲੀ ਵਲੰਟੀਅਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹੇ।
1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ, ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ
ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ (1914–1918) ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲੜੇ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ (1939–1945) ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਦੋਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ 83,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਹਰ ਸਾਲ ਰਿਮੈਂਬਰੈਂਸ ਡੇ (ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ) ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੂ.ਕੇ. ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
🌍 ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ 1947–today
ਵੰਡ 1947
ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ: ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਨੂੰ।
ਲੱਖਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪਈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਭ ਕੁਝ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਫ਼ੌਜੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ। 1960ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
1966 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਮੁੜ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।
1984: ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਸਾਲ
🔞 ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ (ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ) ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਸਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।
31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕੇ ਬਿਤਾਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਾਲ ਜੂਨ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੋ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ
ਅੱਜ ਲਗਭਗ 2.5–3 ਕਰੋੜ (25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਸਿੱਖ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ’ਤੇ ਵੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, 1854 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 1911 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।
1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੂ.ਕੇ. ਆਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਆਏ। 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ 524,140 ਸਿੱਖ ਗਿਣੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 771,790 ਸਿੱਖ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਾਡਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਨਾ ਵੇਖੋ।
ਅੱਜ ਦੀ ਸਿੱਖੀ
ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਭੁਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸਾਊਥਹਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੱਕ, ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਰਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਯਾਨੀ ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ, ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ। ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ’ਤੇ ਵੇਖੋ।
← ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ: ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
❓ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ?
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, 1469 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ, 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ?
ਸਿੱਖੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਜਨਮ 1469) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1708 ਤੱਕ ਦਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ (1799–1849) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਲਗਭਗ 2.5–3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਕੌਣ ਸਨ?
ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 1469 ਤੋਂ 1708 ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ?
ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ। ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਕੌਣ ਸਨ?
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (1670–1716) ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1710 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਸ ’ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1716 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਕੀ ਸੀ?
ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਲਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 1799 ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕੀ ਸੀ?
ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ। ਸਿੱਖ ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: 1746 ਵਿੱਚ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਨੇੜੇ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹੱਥੋਂ ਕੁੱਪ ਨੇੜੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਸੰਭਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਰੇ।