ਸਿੱਖ ਰਾਜ

ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਿਸਲਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜ ਵੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਖ਼ਤਰਾ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਹ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜ) ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਸ, ਸਦਾ ਕੌਰ — ਇੱਕ ਸਿਆਣੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਮਿਸਲ ਆਗੂ — ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਧ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ — ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ, ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਹਿੰਦੂ ਸਨ। ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ “ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ” (ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰ ਰੱਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਜੀਨ-ਫ਼੍ਰਾਂਸਵਾ ਅਲਾਰਡ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਮਸੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ — ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹ ਹੀਰਾ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਹੀ ਗਹਿਣਿਆਂ (ਕ੍ਰਾਊਨ ਜਿਊਲਜ਼) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਸਿਰਫ਼ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੋਫ਼ੀਆ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਦੇ ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣੀ।