ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ — ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਦੀ ਜੋਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ।
ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ) ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਸਤਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ
- ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੰਦੋਏ ਹੇਠ ਉੱਚੇ ਤਖ਼ਤ (ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ) ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਣੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੋਈ ਸੇਵਾਦਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ (ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਚੌਰ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
- ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ “ਅਰਾਮ” ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਸੁਖਆਸਣ), ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਇਸ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਿਰ ਢਕਦੇ ਹਨ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
❓ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ: ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਅੰਗ ਹਨ?
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 1,430 ਪੰਨੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਛਪੀ ਹੋਈ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਅੰਗ ’ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ?
ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ — ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਦੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ?
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1604 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1708 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
1708 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚਲਾ ਸ਼ਬਦ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ) ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ?
ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚੰਦੋਏ ਹੇਠ ਉੱਚੇ ਤਖ਼ਤ (ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ) ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਖਆਸਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅਚਾਨਕ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਾਠ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
✅ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜਾਂਚ
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪੰਨੇ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ?
1. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਪੰਨੇ (ਅੰਗ) ਹਨ?
2. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?